Kambiyo senetlerine özgü takip

Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile yapılan icra takibi, bir ilamsız icra yöntemidir. Bu takip yoluna başvurulabilmesi için, alacağın bir kambiyo senedi ile güvence altına alınmış olması gerekmektedir. Türk Ticaret Kanunu'na göre kambiyo senetleri, poliçe, bono ve çek gibi belgeleri içerir. Eğer alacak, herhangi bir kambiyo senedine dayanmıyorsa, bu durumda genel icra yollarına başvurulmalıdır.

1. Takip Talebi

Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile icra takibini başlatmanın ilk adımı, takip talebinin yapılmasıdır. İcra ve İflas Kanunu’nun (“İİK”) 50. maddesi uyarınca, yetkili icra dairesi genel haciz yoluyla takibe ilişkin hükümlere göre belirlenir. Takip talebi, genel haciz yoluyla takip esaslarına uygun olarak düzenlenmelidir. Buna ek olarak, kambiyo senedinin aslının da takip talebine eklenmesi gereklidir. Takip talebine eklenen kambiyo senedinin aslı, 5 günlük itiraz süresi boyunca icra dairesinde kalacaktır. Bu süre dolmadan senet geri alınırsa, borçlu ödeme emrinin iptalini talep edebilir. Borçlunun bu itiraz hakkını şikâyet yolu ile kullanabilir. Şikâyet 7 günlük süresi içinde kullanılmalıdır. Şikâyet sonucunda ödeme emri iptal edilebilir, ancak alacaklı, senedin aslını tekrar icra dairesine sunarak yeni bir ödeme emri düzenletebilir.

Bazı durumlarda, kambiyo senedine ek olarak ödememe protestosunun da takip talebine eklenmesi zorunludur. Bu gibi hallerde, protesto ve kambiyo senedinin birlikte sunulması, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip hakkının varlığını belirler. Ancak her durumda ödememe protestosunun varlığı aranmaz. Bu bilgi notunda, hangi hallerde ödememe protestosunun gerekli olduğu konusu ele alınmamıştır.

2. Ödeme Emri

Gerekli koşullar sağlandığında, icra müdürü borçluya bir ödeme emri gönderir (İİK m. 168/1). Ödeme emrinde yer alması gereken unsurlar İİK m. 168'de detaylandırılmıştır. Bu unsurlar şunlardır:

• Takip talebinde belirtilmesi gereken bilgiler;
• Borcun ve takip masraflarının 10 gün içinde ödenmesi gerektiğinin bildirilmesi;
• Senedin kambiyo senedi niteliğinde olmadığı iddiasıyla, 5 gün içinde şikâyet yoluna başvurulması gerektiğinin bildirilmesi;
• İmzanın borçluya ait olmadığı durumlarda, 5 gün içinde icra mahkemesine imzaya itiraz dilekçesi verilmesi gerektiği; aksi takdirde imzanın kabul edileceği ve haksız yere imzanın reddi durumunda %10 oranında para cezası ile %20 oranında inkâr tazminatına hükmedileceği ve itirazın kabulüne dair bir karar sunulmadığı takdirde cebri icranın devam edeceği uyarısı;
• Borçlunun, borcun ifa edildiğini, borcun zamanaşımına uğradığını veya borcun kendisine ait olmadığını iddia etmesi durumunda, gerekçeleriyle birlikte 5 gün içinde icra mahkemesine itirazda bulunması gerektiği ve itiraz kabul edilmezse cebri icranın devam edeceği uyarısı;
• İtiraz edilmemesi ve borcun ödenmemesi durumunda, borçlunun 10 gün içinde mal beyanında bulunması gerektiği; aksi takdirde İİK m. 76'nın uygulanacağı uyarısı.

3. Ödeme Emrine İtiraz ve İncelenmesi

Borçlu, kendisine tebliğ edilen ödeme emrine karşı imzaya itiraz ve borca itiraz haklarını kullanabilir. Ayrıca, icra müdürünün hukuka aykırı bir işlemi söz konusu ise, borçlu şikâyet yoluna da başvurabilir. Borçlu, itirazını ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde yapmalıdır.

3.1. İmzaya İtiraz

Borçlu, kambiyo senedindeki imzanın kendisine ait olmadığını iddia ediyorsa, bu iddiasını diğer itirazlarından ayrı olarak ve açıkça icra mahkemesine bildirmelidir. Bu itiraz, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde yapılmalıdır. İmzaya itiraz edilmezse, kambiyo senedindeki imzanın borçluya ait olduğu kabul edilir. Temsil yetkisinin olmaması durumunda imzaya itiraz yerine borca itiraz yoluna başvurulmalıdır. İmzaya itiraz durumunda iddia edilen husus, imzanın sahteliği değil, takip borçlusunun bu imza nedeniyle sorumluluk altına girip girmeyeceğidir.

İİK m. 170/1’e göre, imzaya itiraz, satış dışındaki takip işlemlerini durdurmaz. İİK m. 170/2 uyarınca, itiraz üzerine icra mahkemesi, duruşma yapmadan önce dosya üzerinden inceleme yapar. İtirazın ciddi olduğu kanaatine varılırsa, geçici olarak icra takibinin durdurulmasına karar verilebilir. Mahkeme bu değerlendirmede İİK m. 68/a’yı dikkate alacaktır.

3.2. Borca İtiraz

Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla yapılan icra takibinde, borçlu ödeme emrine karşı borca itiraz hakkını İİK m. 169 ve 169/a’da belirtilen kurallara göre kullanabilir. Borçlu, takip talebine dayanak oluşturan kambiyo senedinden dolayı borçlu olmadığını veya talep edilen bedel kadar borçlu olmadığını iddia ediyorsa, bu iddiasını ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde icra mahkemesine sunmalıdır.

Borçlu, borcu ifa ettiğini, borçlu olmadığını veya borcun ertelendiğini ancak resmi bir belge veya takip alacaklısı tarafından kabul edilmiş bir belge ile ispat edebilir. Bu husus, İİK m. 169/a’da düzenlenmiştir.

3.3. Ödeme Emrine Karşı Özel Şikâyet

İmzaya ve borca itiraz dışında, özel şikâyet yolları da mevcuttur. Senedin kambiyo senedi vasıflarını taşımadığı, alacaklının takip hakkına sahip olmadığı, kambiyo senedinde borçlu olmayan bir kişiye karşı takip yapıldığı veya ödememe protestosunun gerekli olduğu hallerde protesto yapılmadığı durumlarda, icra mahkemesinde şikâyet yoluna başvurulabilir. Ancak senedin aslının takip talebine eklenmemesi durumunda, şikâyet süresi 7 gün ile sınırlıdır.

4. Mal Beyanı

Ödeme emrine itiraz edilmez ve borç ödenmezse, borçlunun 10 gün içinde mal beyanında bulunması zorunludur. Ödeme emrinde, borçlunun zamanında mal beyanında bulunmaması veya gerçeğe aykırı beyanda bulunması durumunda hapis cezası ile cezalandırılacağı belirtilir. Bu durumda, borçlu mal beyanında bulunarak icra prosedürüne uygun hareket etmelidir. Dikkat edilmesi gereken iki önemli husus şunlardır:

• Borçlu, sadece borcunu karşılayacak kadar mal beyanında bulunmalıdır; tüm malların beyanı gerekli değildir.
• Borçlunun mal varlığı veya geliri bulunmasa bile, bu durumu mal beyanında belirtmesi gerekmektedir.

5. Ödeme Emrine İtiraz Edilmemesi Durumunda Ne Olur?

Ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 günlük itiraz ve şikâyet sürelerinin sona ermesinin ardından, borçlunun kambiyo senedindeki borcu ödemesi için 5 gün daha süresi vardır. Toplamda 10 günlük bu sürenin sonunda borç ödenmelidir. İİK m. 168’e göre, borç ödenmez ve mal beyanında bulunulmazsa, borçlu hapis cezası ile cezalandırılacaktır.

6. Haciz

Takibin kesinleşmesinin ardından borçlu borcunu ödemezse, takipte bir sonraki aşama olan haciz aşamasına geçilir. Haciz, alacaklının talebi üzerine icra dairesi tarafından, borçlunun borcunu karşılayacak miktar ve değerdeki mal ve haklarına el konulmasıdır. Bu tanım, özellikle kesin haczi açıklasa dahi ihtiyati haciz durumlarında da uygulanabilir.

Alacaklı, İİK m. 78 gereği haciz talebinde bulunabilir. Bu talep, ödeme emrine itiraz edilmemesi, itirazın reddedilmesi veya kaldırılması ve borçlunun borcunu ödememesi hallerinde yapılır. Bu aşamada, alacaklı dosya borcunu karşılayacak mal ve hakları bildirmelidir.

Haciz işlemleri, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 1 yıl içinde başlatılmalıdır. Bu süre zarfında haciz işlemi yapılmazsa, icra takibi düşer ve borçlunun mal beyanı sona erer. Alacaklının bu süre zarfında haciz talebinde bulunması zorunludur.

Malvarlığı bulunmayan borçlular için "haczi kabil mal bulunmadığına dair tutanak" düzenlenir. Bu tutanak, takip dosyasına eklenir ve haciz işlemi sonlandırılır. Haciz işleminden önce borçlunun mal beyanında bulunması gerekmez; haciz esnasında mal beyanında bulunabilir.

Sonuç

Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile icra takibi, alacaklıların, senetli alacaklarını daha hızlı ve etkili bir şekilde tahsil etmelerini sağlayan bir yoldur. Ancak bu yolun kullanılabilmesi için, sürecin hukuki gerekliliklerine uygun olarak yürütülmesi zorunludur. Özellikle borçlunun itiraz ve şikâyet haklarının kullanılması, takip sürecinin seyri açısından kritik öneme sahiptir.